Toespraken burgemeester en wethouders

Op 14 juni speelde Nederland op het WK voetbal tegen Japan in Dallas. Velen zullen zich het doelpunt van Van Dijk herinneren. Of de Japanse gelijkmaker in de slotminuut. Maar misschien vond het meest betekenisvolle moment van die dag wel niet plaats in het stadion, maar ruim 8.000 kilometer verderop. In Paleis Het Loo keken Koning Willem-Alexander en keizer Naruhito samen naar de wedstrijd. De koning plaatste een selfie met daarbij de woorden: ‘Sport verbroedert.’

Voor veel mensen was het een ontspannen moment tussen twee staatshoofden. Maar voor anderen had die foto een diepere betekenis. Zij zagen er iets in van hoe twee landen, ondanks een beladen geschiedenis, elkaar weer kunnen ontmoeten. Niet doordat het verleden is vergeten, maar doordat erkenning, respect en verzoening ruimte hebben gekregen. Herdenken is immers nooit alleen een blik achterom; het helpt ons ook vooruit te kijken.

Dat betekent niet dat alle pijn verdwenen is. Integendeel. Waar eerdere bezoeken van de Japanse keizer aan Nederland, in 1971 en 2000, nog gepaard gingen met grote protesten en heftige emoties, bleven die dit jaar voor de buitenwereld grotendeels uit. Maar het uitblijven van protest betekent niet dat de emoties verdwenen zijn. Ook vandaag is er ruimte voor verdriet, voor herinneringen en voor verhalen die nog altijd pijn doen.

Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan. Daarmee kwam een einde aan de Tweede Wereldoorlog in het Koninkrijk der Nederlanden. Maar voor velen in het toenmalige Nederlands-Indië betekende die capitulatie nog geen overgang naar vrede, vrijheid en veiligheid.

Vrijwel direct volgde de Bersiap: een chaotische en gewelddadige periode waarin vele duizenden mensen slachtoffer werden van geweld, honger en ontberingen. Ook deze periode heeft diepe sporen nagelaten in het leven van velen en in de geschiedenis van onze samenleving.

Tijdens mijn studie in Nijmegen kwam ik voor het eerst intensief in aanraking met de geschiedenis van Indonesië. Ik ontdekte hoe complex deze geschiedenis is. Verschillende perspectieven, verschillende ervaringen en soms pijnlijke waarheden bestaan naast elkaar. Maar over één punt bestaat geen verschil van inzicht: de Japanse bezetting bracht ongekend menselijk leed met zich mee.

Voor ongeveer twee miljoen Nederlanders maakt deze geschiedenis deel uit van hun familieverhaal. Het is een geschiedenis die niet alleen voortleeft in archieven en geschiedenisboeken, maar ook aan de keukentafel. In herinneringen. In foto's. In stiltes. Hoewel steeds minder mensen uit eigen ervaring kunnen vertellen over deze periode, blijft het onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om hun verhalen door te geven.

Daarom is deze herdenking op 15 augustus zo belangrijk. Niet alleen bij het Indisch Monument in Den Haag, maar ook hier, in de Gooi- en Vechtstreek. Ik vind het bijzonder dat wij deze herdenking al sinds 2015 gezamenlijk organiseren. Daarmee laten we zien dat deze geschiedenis niet alleen een nationale, maar ook een regionale en persoonlijke geschiedenis is.

Zoals gezegd eindigde voor velen de strijd niet op 15 augustus 1945. Ook de mensen die uiteindelijk naar Nederland kwamen, wachtte lang niet altijd een warm welkom. Hun verhalen over de Japanse bezetting en de gewelddadige periode daarna vonden vaak weinig gehoor. Nederland was bezig met de wederopbouw en met het verwerken van zijn eigen oorlogservaringen. Tegelijkertijd vonden velen het moeilijk om zelf woorden te geven aan wat zij hadden meegemaakt. Het bekende Indische zwijgen werkte vaak door, ook in de generaties daarna.

Juist daarom zijn persoonlijke verhalen zo belangrijk. De gevolgen klinken nog altijd door.

Een deelnemer aan een onderzoek van EenVandaag vertelde:

"Er mocht niet geklaagd worden, ze hadden hier bloembollen moeten eten. Terwijl mijn ooms en opa aan de Birma-spoorweg hebben gewerkt en direct na de oorlog in de KNIL weer onder de wapens werden geroepen."

Een ander zei:

"Er was geen georganiseerde opvang voor ons. We hebben maanden met het hele gezin op een klein kamertje in een pension gezeten, zonder verwarming. We hadden geen kleding voor de winter. Bittere kou en geen enkele financiële tegemoetkoming."

Nu steeds minder mensen uit eigen ervaring kunnen vertellen wat oorlog, gevangenschap en ontworteling betekenen, rust er een grotere verantwoordelijkheid op ons allemaal.

Eerst luisterden we naar de ooggetuigen. Nu moeten wij zelf getuigen worden van hún verhalen. Dat is misschien wel de belangrijkste opdracht die onze generatie heeft.

De geschiedenis herhaalt zich nooit letterlijk. Maar verhalen over mensen die huis en haard verliezen, familie kwijtraken of moeten leven met de littekens van oorlog, maken ons ook vandaag bewust van hoe kwetsbaar vrede is. Zij leren ons wat oorlog met mensen doet en waarom vrijheid nooit vanzelfsprekend is.

Ik kom terug bij het moment waarop onze koning en de Japanse keizer samen naar een voetbalwedstrijd keken. Voor velen was dat meer dan een sportmoment. Het liet zien dat verzoening mogelijk is. Dat landen nieuwe hoofdstukken kunnen toevoegen aan een moeilijke geschiedenis, zonder die geschiedenis uit te wissen.

De voetbalwedstrijd eindigde onbeslist. De geschiedenis deed dat niet.

Achter de militaire overwinning gingen miljoenen persoonlijke verliezen schuil. Daarom past op 15 augustus geen triomf, maar bescheidenheid. Geen overwinning, maar herinnering.

Wij staan hier vandaag in vrijheid. Dat lijkt soms vanzelfsprekend, maar dat is het nooit geweest en zal het ook nooit zijn. Vrijheid is geen bezit dat vanzelf behouden blijft. Elke generatie krijgt haar opnieuw in handen. Niet om haar alleen te bewaren, maar om haar door te geven. Aan onze kinderen. En aan de generaties na ons.

Mark Verheijen
Burgemeester Wijdemeren